Küresel Lojistikte Paradigma Değişimi ve Demiryolunun Yükselişi
21. yüzyılın ilk çeyreğini geride bırakırken, küresel tedarik zinciri yönetimi (Supply Chain Management – SCM) tarihsel bir kırılma noktası yaşamaktadır. Özellikle COVID-19 pandemisi sonrası dönemde yaşanan konteyner krizleri ve Süveyş Kanalı gibi darboğazlarda meydana gelen tıkanıklıklar, tek modlu taşımacılığın kırılganlığını gözler önüne sermiştir. Bu bağlamda, 2026 yılı itibarıyla dünya genelinde ve Türkiye özelinde demiryollarına verilen önemin daha da arttığı bir dönem başlamış gibi görünüyor. TC Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı 2026 bütçesinde demiryolu yatırımları payının yüzde 53 olması da bunu kanıtlar nitelikte.
“Sürdürülebilir Hareketlilik” (Sustainable Mobility) kavramı ekseninde şekillenen yeni lojistik düzen, Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal) hedefleriyle doğrudan örtüşmektedir. Karbon emisyonlarını 2050 yılına kadar sıfıra indirmeyi hedefleyen bu mutabakat, karayolu taşımacılığının payının azaltılarak, yüklerin demiryolu ve iç suyollarına kaydırılmasını (Modal Shift) zorunlu kılmaktadır. Türkiye, Asya ve Avrupa arasındaki stratejik köprü konumuyla, bu dönüşümün en kritik aktörlerinden biridir. Ulastirma.info platformunda sıkça vurguladığımız üzere, demiryolu sadece bir ulaşım modu değil, aynı zamanda jeopolitik bir güç çarpanıdır.
Bu kapsamlı analizde, Türkiye’nin 2053 Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı çerçevesinde demiryolu stratejilerini, “Orta Koridor” vizyonunu, İstanbul’un bir “Mega-Hub” olarak rolünü ve dijitalleşmenin sektöre etkilerini ele alacağız.
1. Lojistik Yönetimi ve İntermodal Taşımacılık Dinamikleri
Lojistik yönetiminde verimlilik, maliyet, hız ve güvenilirlik parametrelerinin optimizasyonu ile sağlanır. Demiryolu taşımacılığı, özellikle 500 km ve üzeri mesafelerde karayoluna göre %50-70 oranında maliyet avantajı sağlamaktadır (Rodrigue et al., 2017). Ancak demiryolunun asıl gücü, “İntermodal Taşımacılık” sistemlerine entegre olduğunda ortaya çıkmaktadır.
1.1. Kuru Limanlar (Dry Ports) ve Lojistik Köyler
Limanlarda yaşanan sıkışıklığı önlemek ve hinterland bağlantılarını güçlendirmek amacıyla geliştirilen “Kuru Liman” konsepti, Türkiye’nin demiryolu stratejisinin merkezinde yer almaktadır. Kuru limanlar, deniz limanlarına demiryolu ile bağlanan, gümrükleme, depolama ve elleçleme hizmetlerinin verildiği iç bölgelerdeki terminallerdir. Türkiye’de Köseköy, Gelemen, Hasanbey gibi lojistik merkezlerin aktif hale gelmesi, bu teorik altyapının pratiğe dökülmüş halidir.
1.2. Blok Tren İşletmeciliği
Yük taşımacılığında verimliliği artıran en önemli faktörlerden biri “Blok Tren” (Unit Train) uygulamasıdır. Yükün çıkış noktasından varış noktasına kadar manevra yapmadan, vagon ekleme-çıkarma işlemi olmadan taşınması anlamına gelen bu yöntem, transit süreleri %30 oranında kısaltmaktadır. Bakü-Tiflis-Kars (BTK) hattı üzerinden Çin’den Avrupa’ya giden blok trenler, Türkiye’nin transit taşımacılıktaki iddiasını kanıtlamaktadır.
2. Türkiye’nin Jeopolitik Kozu: Orta Koridor ve Demir İpek Yolu
Türkiye’nin ulaştırma politikasının omurgasını, Çin’in “Kuşak ve Yol Girişimi” (BRI) ile entegre olan “Orta Koridor” (Middle Corridor) oluşturmaktadır. Kuzey Koridoru’nun (Rusya üzerinden geçen hat) jeopolitik riskler nedeniyle güvenilirliğini yitirmesi, Orta Koridor’u ve dolayısıyla Türkiye’yi vazgeçilmez kılmıştır.
2.1. Bakü-Tiflis-Kars (BTK) Demiryolu Hattı
“Demir İpek Yolu”nun en kritik halkası olan BTK hattı, Hazar Denizi geçişli intermodal taşımacılık ile Asya ve Avrupa arasındaki yük trafiğini kesintisiz hale getirmiştir. Akademik çalışmalar, bu hattın tam kapasiteye ulaşmasıyla birlikte Türkiye’nin lojistik gelirlerinde yıllık 5 milyar doların üzerinde bir artış olacağını öngörmektedir.
2.2. Kalkınma Yolu Projesi (Basra Körfezi – Türkiye – Avrupa)
Son dönemde gündeme gelen ve ulastirma.info analizlerinde detaylandırılan “Kalkınma Yolu Projesi”, Irak’ın Fav Limanı’ndan başlayarak Türkiye üzerinden Avrupa’ya uzanan yeni bir demiryolu ve karayolu koridorudur. Bu proje, Süveyş Kanalı’na alternatif oluşturma potansiyeli ile Türkiye’yi bölgesel bir lojistik üs (Logistics Hub) konumuna yükseltmektedir. Ovaköy sınır kapısından giriş yapacak olan demiryolu hattı, Mersin Limanı ve İstanbul ile entegre olarak küresel ticaretin yeni rotasını çizecektir.
3. Mega Kentin Lojistik Dönüşümü
İstanbul, 16 milyonu aşan nüfusu ve Türkiye ekonomisinin %40’ını üreten sanayi altyapısı ile sadece bir tüketim merkezi değil, aynı zamanda devasa bir üretim ve transfer merkezidir. Ancak kentsel lojistikte yaşanan tıkanıklıklar, sürdürülebilir çözümleri zorunlu kılmaktadır.
3.1. Marmaray Tüp Geçidi ve Gece Taşımacılığı
Marmaray, sadece yolcu taşımacılığı için değil, kıtalararası yük geçişi için de hayati bir öneme sahiptir. Gündüz saatlerinde yolcu taşımacılığına hizmet veren hattın, gece saatlerinde (00:00 – 05:00 arası) yük trenlerine tahsis edilmesi, Asya’dan gelen yüklerin Avrupa’ya kesintisiz geçişini sağlamaktadır. Bu uygulama, İstanbul Boğazı’ndaki gemi trafiği risklerini ve köprülerdeki tır yoğunluğunu azaltan çevreci bir çözümdür.
3.2. Halkalı – Kapıkule Hızlı Tren Hattı
Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne açılan kapısı olan Kapıkule, dünyanın en yoğun ikinci sınır kapısıdır. Yapımı devam eden ve 2026 vizyonunda tam kapasiteyle çalışması hedeflenen Halkalı-Kapıkule Hızlı Tren Hattı, yük taşımacılığında kapasiteyi 4 katına çıkaracaktır. Bu hat, Çerkezköy ve Çatalca gibi sanayi bölgelerinin ürünlerini doğrudan Avrupa pazarına, karayolu kuyruklarına takılmadan ulaştıracaktır.
3.3. Yavuz Sultan Selim Köprüsü Demiryolu Geçişi
İstanbul’un kuzey aksında planlanan ve Yavuz Sultan Selim Köprüsü üzerinden geçecek olan demiryolu hattı, Gebze’den başlayarak Çatalca’ya kadar uzanacak bir “Kuzey Demiryolu Koridoru” oluşturacaktır. Bu proje, şehir içi raylı sistem (Marmaray) üzerindeki yük baskısını alacak ve tehlikeli madde taşımacılığı gibi riskli operasyonları şehir merkezinden uzaklaştıracaktır.
Bölüm 4: Sektörde Dijitalleşme, İnovasyon ve Yeşil Dönüşüm
Demiryolu taşımacılığı, Endüstri 4.0 prensipleriyle yeniden dizayn edilmektedir. Geleneksel sinyalizasyon sistemleri yerini dijital ve otonom sistemlere bırakmaktadır.
4.1. ERTMS ve ETCS Standartları
Avrupa Demiryolu Trafik Yönetim Sistemi (ERTMS), trenlerin sınır geçişlerinde lokomotif veya personel değiştirmeden (Interoperability) yoluna devam etmesini sağlayan bir standarttır. Türkiye, TCDD altyapısında ETCS (European Train Control System) Seviye 1 ve Seviye 2 sistemlerini yaygınlaştırarak, Avrupa demiryolu ağına teknik olarak tam uyum sağlamayı hedeflemektedir.
4.2. Yeşil Lojistik ve Elektrikli Lokomotifler
Türkiye’nin milli elektrikli tren seti (E-5000) projesi, dışa bağımlılığı azaltırken karbon ayak izini de düşürmektedir. Demiryolu hatlarının elektrifikasyon oranının %50’den %80 seviyelerine çıkarılması, fosil yakıt kullanımını minimize etmektedir. ulastirma.info arşivlerindeki teknik makalelerde belirtildiği üzere, elektrikli taşımacılık dizel taşımacılığa göre %85 daha az karbon emisyonu üretmektedir.
Bölüm 5: Sonuç ve Stratejik Öneriler
2026 yılı, Türkiye için sadece bir takvim yılı değil, lojistik sektöründe bir zihniyet devriminin miladıdır. Karayolu ağırlıklı taşıma modelinden, dengeli ve entegre (multimodal) bir modele geçiş, Türkiye’nin küresel rekabet gücünü artıracaktır.
İstanbul ve Türkiye İçin Stratejik Öneriler:
-
Lojistik Merkezlerin Demiryolu Bağlantısı (İltisak Hatları): Organize Sanayi Bölgeleri (OSB) ve limanların ana demiryolu hattına bağlayan “kılcal hatların” (Junction Lines) sayısı artırılmalıdır.
-
Serbestleşmenin Derinleştirilmesi: Demiryolu taşımacılığının özel sektöre açılması süreci hızlandırılmalı, özel vagon ve lokomotif işletmeciliği teşvik edilmelidir.
-
Dijital Gümrükleme: Demiryolu sınır kapılarında beklemeleri önlemek için “Kağıtsız Gümrük” (e-TIR, e-CMR) uygulamaları demiryolu moduna (CIM/SMGS) tam entegre edilmelidir.
-
Eğitim ve İnsan Kaynağı: Demiryolu mühendisliği ve işletmeciliği alanında ihtisaslaşmış insan kaynağının yetiştirilmesi için üniversite-sanayi işbirlikleri artırılmalıdır.
Türkiye, demiryolu altyapısına yaptığı yatırımlarla sadece kendi lojistik maliyetlerini düşürmekle kalmayacak, aynı zamanda Avrasya coğrafyasının en güvenilir “Lojistik Üssü” olacaktır.
📚 Kaynakça
-
T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı. (2023). 2053 Ulaştırma ve Lojistik Ana Planı. Ankara.
-
Rodrigue, J. P., Comtois, C., & Slack, B. (2017). The Geography of Transport Systems. Routledge.
-
TCDD Taşımacılık A.Ş. (2025). Yıllık Faaliyet Raporu ve 2026 Hedefleri.
-
Ulaştırma.info. (2025). Türkiye’nin Lojistik Merkezleri ve Demiryolu Entegrasyon Raporu.
-
Banister, D. (2008). The Sustainable Mobility Paradigm. Transport Policy, 15(2).
-
Çelik, N. & Arslan, O. (2024). Orta Koridor’un Küresel Ticaretteki Rolü: Bir SWOT Analizi. Journal of Logistics and Supply Chain.
